ΥΠΟΥΡΓΕΙΟ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΑΘΛΗΤΙΣΜΟΥ ΚΑΙ ΝΕΟΛΑΙΑΣ

⚠️ ΣΗΜΑΝΤΙΚΗ ΣΗΜΕΙΩΣΗ — AI Generated

Αυτό το δοκιμαστικό δοκίμιο δημιουργήθηκε από τεχνητή νοημοσύνη (AI) του Σπασίκλα, με βάση τον επίσημο Πίνακα Προδιαγραφών 2026 του Υπουργείου Παιδείας και τα παρελθόντα θέματα Παγκυπρίων Εξετάσεων. Παρότι έγινε προσπάθεια για ακρίβεια, μπορεί να περιέχει λάθη ή ανακρίβειες. Δεν είναι επίσημο δοκίμιο. Χρησιμοποιήστε το ως βοηθητικό υλικό εξάσκησης, όχι ως μοναδική πηγή προετοιμασίας.

Έλεγξε τις απαντήσεις με τον/την καθηγητή/τριά σου ή με τα επίσημα παλαιότερα θέματα.

ΥΠΗΡΕΣΙΑ ΕΞΕΤΑΣΕΩΝ

ΠΑΓΚΥΠΡΙΕΣ ΕΞΕΤΑΣΕΙΣ 2026 — ΔΟΚΙΜΑΣΤΙΚΟ (Σπασίκλας)

ΜΑΘΗΜΑ: ΛΑΤΙΝΙΚΑ (Κωδικός 005) ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ: — ΩΡΑ: 08:00 – 11:00 (ΔΙΑΡΚΕΙΑ: 3 ώρες) ΣΥΝΟΛΟ ΣΕΛΙΔΩΝ: 5

ΟΔΗΓΙΕΣ:

1. Να απαντήσετε σε όλα τα ερωτήματα.
2. Η εξέταση αποτελείται από τέσσερα (4) Μέρη.
3. Όλες οι απαντήσεις να δοθούν στο τετράδιο απαντήσεων.
4. Επιτρέπεται η χρήση μη προγραμματιζόμενου μη μεταφραστικού λεξικού (όχι).

ΚΑΤΑΝΟΜΗ ΜΟΝΑΔΩΝ:

ΜΕΡΟΣ Α’ — ΔΙΔΑΓΜΕΝΟ ΚΕΙΜΕΝΟ (40 μονάδες)

ΚΕΙΜΕΝΟ Α (Μάθημα XXXIV — «Ο Σκιπίωνας ο Αφρικανός και οι λήσταρχοι», Valerius Maximus, Facta et dicta memorabilia):

Cum Africanus in Literno esset, complures praedonum duces forte salutatum ad eum venerunt. Tum Scipio, cum se ipsum captum venisse eos existimasset, praesidium domesticorum in tecto conlocavit. Quod ut praedones animadverterunt, abiectis armis ianuae appropinquaverunt et clara voce Scipioni nuntiaverunt (incredibile auditu!) virtutem eius admiratum se venisse. Haec postquam domestici Scipioni rettulerunt, is fores reserari eosque intromitti iussit. Praedones postes ianuae tamquam sanctum templum venerati sunt et cupide Scipionis dextram osculati sunt. Cum ante vestibulum dona posuissent, quae homines deis immortalibus consecrare solent, domum reverterunt.

Α1. Να μεταφράσετε στα Νέα Ελληνικά το παραπάνω κείμενο. (15 μονάδες)

Α2. Να απαντήσετε στις ακόλουθες ερωτήσεις:

α) Για ποιον λόγο νόμισε αρχικά ο Σκιπίωνας ότι οι λήσταρχοι ήρθαν στο Λίτερνο και τι μέτρα έλαβε; (4 μ.)

β) Πώς εκδηλώθηκε από τους ληστάρχους ο σεβασμός τους προς τον Σκιπίωνα; Να αναφέρετε τρεις συγκεκριμένες ενέργειές τους από το κείμενο. (6 μ.)

γ) Να σχολιάσετε σύντομα τη φράση «tamquam sanctum templum». Ποια εικόνα του Σκιπίωνα μάς δίνει ο Valerius Maximus; (4 μ.)

Α3. (Γραμματολογικά / Πραγματολογικά)

α) Σε ποια ευρύτερη συλλογή του Valerius Maximus ανήκει το απόσπασμα και ποιος ήταν ο σκοπός του έργου; (3 μ.)

β) Ποιος ήταν ο P. Cornelius Scipio Africanus στον οποίο αναφέρεται το κείμενο και σε ποια ιστορική σύγκρουση οφείλει το προσωνύμιό του «Africanus»; (3 μ.)

γ) Πού βρίσκεται το Liternum και γιατί είχε αποσυρθεί εκεί ο Σκιπίωνας; (2 μ.)

Α4. Να εντοπίσετε στο κείμενο τρεις (3) λατινικές λέξεις που σχετίζονται ετυμολογικά με τις παρακάτω νεοελληνικές: δεξιά, ναός, βία — και να σημειώσετε σε ποια πτώση/πρόσωπο βρίσκονται μέσα στο κείμενο. (3 μ.)

ΜΕΡΟΣ Β’ — ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΗ (20 μονάδες)

Β1. Να γράψετε τους τύπους που ζητούνται για καθεμιά από τις ακόλουθες λέξεις του διδαγμένου κειμένου: (6 μ., 0,5 × 12)

Β2. Να γράψετε τους ζητούμενους τύπους των ρημάτων: (8 μ., 1 × 8)

α) venerunt → β’ ενικό προστακτικής ενεστώτα ενεργητικής φωνής β) existimasset (= existimavisset) → β’ πληθυντικό υποτακτικής παρακειμένου ενεργητικής γ) animadverterunt → απαρέμφατο μέλλοντα ενεργητικής δ) appropinquaverunt → γ’ ενικό υποτακτικής υπερσυντελίκου ενεργητικής ε) nuntiaverunt → β’ ενικό προστακτικής μέλλοντα ενεργητικής στ) iussit → α’ πληθυντικό οριστικής παρακειμένου παθητικής φωνής ζ) osculati sunt (αποθετικό) → απαρέμφατο μέλλοντα η) reverterunt (ημιαποθετικό) → μετοχή ενεστώτα, ονομαστική ενικού αρσενικού

Β3. Να αναγνωρίσετε γραμματικά τους ακόλουθους τύπους του κειμένου (πτώση/πρόσωπο/χρόνος/φωνή/έγκλιση, κατά περίπτωση): (6 μ., 1,5 × 4)

α) salutatum β) abiectis γ) auditu δ) reserari

ΜΕΡΟΣ Γ’ — ΣΥΝΤΑΚΤΙΚΟ (15 μονάδες)

Γ1. Να αναγνωρίσετε συντακτικά (είδος προσδιορισμού, λειτουργία) τους ακόλουθους όρους: (6 μ., 1 × 6)

α) in Literno β) salutatum (στη φράση «salutatum ad eum venerunt») γ) armis (στη φράση «abiectis armis») δ) auditu ε) Scipioni (στη φράση «Scipioni nuntiaverunt») στ) deis immortalibus

Γ2. «cum Africanus in Literno esset»: Να αναγνωρίσετε το είδος της δευτερεύουσας πρότασης, να αιτιολογήσετε την έγκλιση και τον χρόνο, και να δηλώσετε τη σχέση της με την κύρια. (3 μ.)

Γ3. «virtutem eius admiratum se venisse»: Να αναγνωρίσετε: α) το είδος του απαρεμφάτου venisse και το υποκείμενό του (να αιτιολογήσετε την πτώση), (2 μ.) β) το είδος του admiratum και τη συντακτική του λειτουργία. (2 μ.)

Γ4. «quae homines deis immortalibus consecrare solent»: Να αναγνωρίσετε το είδος της πρότασης, να δηλώσετε τη συντακτική θέση του quae και να επισημάνετε τον όρο της κύριας στον οποίο αναφέρεται. (2 μ.)

ΜΕΡΟΣ Δ’ — ΑΔΙΔΑΚΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ (25 μονάδες)

ΚΕΙΜΕΝΟ Β (Phaedrus, Fabulae I.1 — «Lupus et agnus», ελαφρώς προσαρμοσμένο):

Ad rivum eundem lupus et agnus venerant siti compulsi. Superior stabat lupus longeque inferior agnus. Tunc fauce improba latro incitatus iurgii causam intulit. «Cur», inquit, «turbulentam fecisti mihi aquam bibenti?» Laniger contra timens «Qui possum, quaeso, facere quod quereris, lupe? A te decurrit ad meos haustus liquor». Repulsus ille veritatis viribus «Ante hos sex menses» ait «male dixisti mihi». Respondit agnus «Equidem natus non eram». «Pater hercle tuus», ille inquit, «male dixit mihi»; atque ita correptum lacerat iniusta nece.

Haec propter illos scripta est homines fabula, qui fictis causis innocentes opprimunt.

Γλωσσικές βοήθειες:

• rivus, -i (αρ.) = ρυάκι
• agnus, -i (αρ.) = αρνί
• sitis, -is (θηλ., 3η) = δίψα
• compello, -puli, -pulsum, 3 = ωθώ, αναγκάζω
• fauces, -ium (θηλ. πληθ.) = λαιμός, στόμα
• improbus, -a, -um = αδηφάγος, άπληστος
• latro, -onis (αρ.) = ληστής
• iurgium, -i (ουδ.) = φιλονικία, καβγάς
• infero, intuli, illatum, inferre = φέρνω εναντίον, προκαλώ
• turbulentus, -a, -um = θολός
• laniger, -eri (αρ.) = το «μάλλινο» (= το αρνί)
• quaeso, 3 = παρακαλώ
• queror, questus sum, 3 (αποθ.) = παραπονιέμαι
• decurro, -curri, -cursum, 3 = κατεβαίνω, τρέχω προς τα κάτω
• haustus, -us (αρ., 4η) = ρουφηξιά, ποτό
• liquor, -oris (αρ.) = υγρό, νερό
• repulsus < repello = αποκρούω, αντικρούω
• vis, vis (θηλ.) πληθ. vires, virium = δύναμη
• male dico + δοτική = κακολογώ, βρίζω
• hercle (επιφών.) = μά τον Ηρακλή!
• corripio, -ripui, -reptum, 3 = αρπάζω
• lacero, 1 = κατασπαράζω
• nex, necis (θηλ.) = φόνος, θανάτωση
• fictus, -a, -um = ψεύτικος

Δ1. Να μεταφράσετε στα Νέα Ελληνικά το πεζό μέρος του κειμένου (από «Ad rivum eundem…» μέχρι «lacerat iniusta nece»). (15 μονάδες)

Δ2. Να αναγνωρίσετε γραμματικά τους ακόλουθους τύπους του αδίδακτου κειμένου: (4 μ., 1 × 4)

α) eundem β) bibenti γ) correptum δ) intulit

Δ3. «Qui possum facere quod quereris»: Να αναγνωρίσετε συντακτικά: α) το quod quereris (είδος πρότασης, ρόλος), (2 μ.) β) τη φράση facere (συντακτική θέση μέσα στην πρόταση). (1 μ.)

Δ4. «Haec propter illos scripta est homines fabula, qui fictis causis innocentes opprimunt»: Να μετατρέψετε την παθητική σύνταξη (Haec fabula scripta est) σε ενεργητική. (3 μ.)

ΤΕΛΟΣ ΕΞΕΤΑΣΗΣ

Σας ευχόμαστε επιτυχία!

ΛΥΣΕΙΣ / ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ

ΜΕΡΟΣ Α’

Α1. Μετάφραση:

Όταν ο Αφρικανός βρισκόταν στο Λίτερνο, αρκετοί αρχηγοί ληστών έτυχε να έρθουν σε αυτόν για να τον χαιρετήσουν. Τότε ο Σκιπίωνας, επειδή νόμισε ότι αυτοί είχαν έρθει για να συλλάβουν τον ίδιο, εγκατέστησε στο σπίτι (του) φρουρά από τους δούλους του. Μόλις αυτό το παρατήρησαν οι λήσταρχοι, αφού πέταξαν τα όπλα, πλησίασαν στην πόρτα και με δυνατή φωνή ανήγγειλαν στον Σκιπίωνα (απίστευτο στο άκουσμα!) ότι είχαν έρθει για να θαυμάσουν την ανδρεία του. Αφού τα ανέφεραν αυτά οι δούλοι στον Σκιπίωνα, εκείνος διέταξε να ανοίξουν οι πόρτες και να εισαχθούν αυτοί (μέσα). Οι λήσταρχοι προσκύνησαν τους παραστάτες της πόρτας σαν ιερό ναό και φίλησαν με λαχτάρα το δεξί χέρι του Σκιπίωνα. Αφού άφησαν δώρα στον προθάλαμο, όσα συνηθίζουν οι άνθρωποι να αφιερώνουν στους αθάνατους θεούς, επέστρεψαν στην πατρίδα τους.

Α2. α) Νόμισε ότι οι λήσταρχοι ήρθαν για να τον συλλάβουν («se ipsum captum venisse»). Γι’ αυτό εγκατέστησε στο σπίτι του φρουρά αποτελούμενη από τους δούλους του («praesidium domesticorum in tecto conlocavit»).

β) Τρεις ενέργειες: (1) πέταξαν τα όπλα τους («abiectis armis»), (2) προσκύνησαν τους παραστάτες της πόρτας σαν ιερό ναό («postes ianuae tamquam sanctum templum venerati sunt»), (3) φίλησαν με λαχτάρα το δεξί χέρι του Σκιπίωνα («cupide Scipionis dextram osculati sunt»). [Εναλλακτικά: η εναπόθεση δώρων ως προς θεούς.]

γ) Η παρομοίωση «tamquam sanctum templum» εξυψώνει τον Σκιπίωνα στη σφαίρα του θείου: το σπίτι του γίνεται ιερός χώρος και ο ίδιος αντιμετωπίζεται σχεδόν ως θεός. Ο Valerius Maximus παρουσιάζει τον Σκιπίωνα ως το ηθικό πρότυπο του Ρωμαίου αρετήμονος (vir virtutis), του οποίου η ανδρεία επιβάλλει σεβασμό ακόμη και στους ίδιους τους ληστές.

Α3. α) Ανήκει στο έργο «Factorum et dictorum memorabilium libri IX» (Εννέα βιβλία αξιομνημόνευτων έργων και λόγων), που γράφτηκε επί Τιβερίου (γύρω στο 30 μ.Χ.). Σκοπός του έργου ήταν να συγκεντρώσει αξιομνημόνευτα παραδείγματα (exempla) ηθών και πράξεων από τη ρωμαϊκή και ξένη ιστορία, ως υλικό αναφοράς για ρητορικές ασκήσεις και ηθική παιδαγωγία.

β) Publius Cornelius Scipio Africanus Maior (236–183 π.Χ.), ο νικητής του Αννίβα στη μάχη της Ζάμας το 202 π.Χ., στο τέλος του Β’ Καρχηδονιακού Πολέμου. Το προσωνύμιο «Africanus» οφείλεται σε αυτή τη νίκη του στην Αφρική.

γ) Το Liternum βρισκόταν στην Καμπανία της κεντρικής Ιταλίας, κοντά στις ακτές του Τυρρηνικού πελάγους. Ο Σκιπίωνας είχε αποσυρθεί εκεί εκούσια έπειτα από τις συκοφαντίες και τις κατηγορίες των πολιτικών του αντιπάλων στη Ρώμη (κυρίως του Κάτωνα του Πρεσβύτερου), σε ένδειξη διαμαρτυρίας για την αχαριστία της πατρίδας του.

Α4.

• δεξιά ← dextram (αιτιατική ενικού θηλυκού)
• ναός ← templum (αιτιατική ενικού ουδετέρου)
• βία ← virtutem (αιτιατική ενικού θηλυκού· από vir > virtus > βία/ ισχύς, μέσω ινδοευρωπαϊκής ρίζας *wiH-)

(Εναλλακτικές αποδεκτές: armis ↔ «άρμα/αρματώνω», vocε ↔ «φωνή»/voc-, domum ↔ «δώμα».)

ΜΕΡΟΣ Β’

Β1. (0,5 μονάδα ο κάθε τύπος)

Β2.

α) venerunt (veni, venis, venire) → προστακτική ενεστώτα β’ ενικού: veni β) existimasset → β’ πληθυντικό υποτακτικής παρακειμένου: existimaveritis [Διόρθωση: ο τύπος existimasset = existimavisset (υποτακτική υπερσυντελίκου). Άρα η υποτακτική παρακειμένου β’ πληθυντικού είναι existimaveritis.] γ) animadverterunt → απαρέμφατο μέλλοντα ενεργητικής: animadversurum, -am, -um esse δ) appropinquaverunt → γ’ ενικό υποτακτικής υπερσυντελίκου ενεργητικής: appropinquavisset ε) nuntiaverunt → προστακτική μέλλοντα β’ ενικού ενεργ.: nuntiato στ) iussit → α’ πληθυντικό οριστικής παρακειμένου παθητικής: iussi sumus ζ) osculati sunt (osculor, αποθ.) → απαρέμφατο μέλλοντα: osculaturum, -am, -um esse η) reverterunt (revertor, ημιαποθ.) → μετοχή ενεστώτα ονομ. ενικ. αρσενικού: revertens

Β3.

α) salutatum — σουπίνο, αιτιατική, του ρ. saluto, 1 (saluto, salutavi, salutatum, salutare). [Σουπίνο επί κινήσεως, εκφράζει σκοπό.] β) abiectis — μετοχή παθητικού παρακειμένου του abicio, -ieci, -iectum, -ere (3-15), αφαιρετική πληθυντικού (αρσ./ουδ./θηλ.· εδώ ουδέτερο, συμφωνεί με armis). γ) auditu — σουπίνο αφαιρετικής, του ρ. audio, -ire (4). Συντακτικά: αφαιρετική της αναφοράς εξαρτημένη από επίθετο (incredibile). δ) reserari — απαρέμφατο ενεστώτα παθητικής φωνής του resero, 1 (= ανοίγω).

ΜΕΡΟΣ Γ’

Γ1. α) in Literno — εμπρόθετος επιρρηματικός προσδιορισμός του τόπου (στάση σε τόπο) στο ρ. esset. β) salutatum — σουπίνο σε -um (αιτιατική), εκφράζει τον σκοπό/τελικό προσδιορισμό στο ρ. κίνησης venerunt. γ) armis — αφαιρετική πληθυντικού· λειτουργεί ως υποκείμενο της μετοχής abiectis μέσα σε αφαιρετική απόλυτη (ablativus absolutus) χρονική. δ) auditu — αφαιρετική σουπίνου, λειτουργεί ως αφαιρετική της αναφοράς εξαρτημένη από το επίθετο incredibile («απίστευτο ως προς το άκουσμα»). ε) Scipioni — δοτική προσωπική, έμμεσο αντικείμενο στο ρ. nuntiaverunt (το άμεσο είναι η ειδική πρόταση/απαρέμφατο που ακολουθεί). στ) deis immortalibus — έμμεσο αντικείμενο στο απαρέμφατο consecrare (το immortalibus είναι επιθετικός προσδιορισμός στο deis).

Γ2. «cum Africanus in Literno esset»: Δευτερεύουσα επιρρηματική χρονική πρόταση του ιστορικού/διηγηματικού cum (cum historicum/narrativum). Εισάγεται με τον σύνδεσμο cum και εκφέρεται με υποτακτική παρατατικού (esset), γιατί το ρ. εξάρτησης (venerunt) είναι ιστορικού χρόνου — άρα σύγχρονο στο παρελθόν. Λειτουργεί ως επιρρηματικός προσδιορισμός του χρόνου στην κύρια πρόταση, με την υποτακτική να υπογραμμίζει τη βαθύτερη λογική σχέση μεταξύ της χρονικής συγκυρίας και της κύριας πράξης (αιτιολογική απόχρωση).

Γ3. α) venisse — ειδικό απαρέμφατο παρακειμένου ενεργ. φωνής (από venio), εξαρτώμενο από το ρ. existimasset. Υποκείμενο: το se (αιτιατική ενικού του ρ. αυτοπαθούς αντωνυμίας sui), σε αιτιατική ως υποκείμενο ειδικού απαρεμφάτου (ετεροπροσωπία/αυτοπροσωπία: εδώ είναι αυτοπροσωπία, αφού αναφέρεται στο ίδιο πρόσωπο με το ρ. εξάρτησης — Scipio … se venisse). β) admiratum — σουπίνο σε -um (αιτιατικής) του αποθετικού admiror, 1. Συντακτικά: εκφράζει τον σκοπό στο ρ. κίνησης venisse.

Γ4. «quae homines deis immortalibus consecrare solent»: Δευτερεύουσα αναφορική προσδιοριστική πρόταση, εκφέρεται με οριστική (solent) γιατί δηλώνει κάτι το πραγματικό. Λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός στο dona της κύριας. Η αναφορική αντωνυμία quae (ονομ./αιτ. πληθυντικού ουδετέρου) είναι αντικείμενο του απαρεμφάτου consecrare και αναφέρεται στο dona.

ΜΕΡΟΣ Δ’

Δ1. Μετάφραση Φαίδρου, Lupus et agnus:

Στο ίδιο ρυάκι είχαν φτάσει ένας λύκος και ένα αρνί, σπρωγμένοι από τη δίψα. Ψηλότερα στεκόταν ο λύκος και αρκετά πιο χαμηλά το αρνί. Τότε ο ληστής, παρακινημένος από τον αχόρταγο λαιμό του (= από την απληστία του), έφερε αφορμή για καβγά. «Γιατί», είπε, «μου θόλωσες το νερό την ώρα που πίνω;» Το αρνί από την άλλη, τρομαγμένο, (απάντησε:) «Πώς μπορώ, σε παρακαλώ, να κάνω αυτό για το οποίο παραπονιέσαι, λύκε; Από εσένα το νερό κατεβαίνει προς το (μέρος όπου) πίνω εγώ». Εκείνος αποκρουσμένος από τη δύναμη της αλήθειας (είπε): «Πριν έξι μήνες με κακολόγησες». Απάντησε το αρνί: «Αλήθεια, δεν είχα ακόμη γεννηθεί». «Μά τον Ηρακλή», είπε εκείνος, «ο πατέρας σου με κακολόγησε»· και έτσι, αφού το άρπαξε, το κατασπάραξε με άδικη θανάτωση.

[Επιμύθιο (προαιρετικό): Αυτός ο μύθος είναι γραμμένος για κείνους τους ανθρώπους που με ψεύτικα προσχήματα καταπιέζουν τους αθώους.]

Δ2. α) eundem — αιτιατική ενικού αρσενικού της δεικτικής αντωνυμίας idem, eadem, idem (= ο ίδιος). β) bibenti — δοτική ενικού αρσενικού της μετοχής ενεστώτα του ρ. bibo, bibi, bibitum, bibere (3). γ) correptum — αιτιατική ενικού αρσενικού της μετοχής παθητικού παρακειμένου του ρ. corripio, -ripui, -reptum, -ripere (3-15). (Αντικείμενο/συνημμένη μετοχή στο εννοούμενο agnum.) δ) intulit — γ’ ενικό οριστικής παρακειμένου ενεργητικής φωνής του ανώμαλου infero, intuli, illatum, inferre.

Δ3. α) quod quereris — δευτερεύουσα αναφορική προσδιοριστική πρόταση, εισάγεται με την αναφορική αντωνυμία quod (αιτ. ενικ. ουδ.) και εκφέρεται με οριστική (quereris = β’ ενικό οριστικής ενεστώτα του αποθετικού queror). Λειτουργεί ως επιθετικός προσδιορισμός σε εννοούμενο id/illud, που είναι αντικείμενο στο facere. Το quod είναι αντικείμενο του quereris. β) facere — τελικό απαρέμφατο ενεστώτα ενεργ. του facio, αντικείμενο στο ρ. possum. (Υποκείμενό του εννοείται «ego» — αυτοπροσωπία.)

Δ4. Μετατροπή σε ενεργητική: Haec fabula scripta est propter illos homines → ενεργητική: Phaedrus (poeta) hanc fabulam propter illos homines scripsit. (Το ποιητικό αίτιο/υπαίτιο στη μετατροπή είναι το εννοούμενο υποκείμενο του ποιητή Φαίδρου· σε ενεργητική σύνταξη γίνεται υποκείμενο ρήματος scripsit, και το haec fabula γίνεται αντικείμενο σε αιτιατική hanc fabulam.)

ΤΕΛΟΣ ΛΥΣΕΩΝ

Κατανομή μονάδων — επιβεβαίωση